politoeren

Politoeren is een oude methode om houten voorwerpen te beschermen en te verfraaien, zoals meubilair, piano's en houten radiokasten. Deze techniek deed in het midden van de 19e eeuw in Europa zijn intrede. Hiervoor werden voorwerpen van hout voornamelijk met bijenwas of lijnzaadolie behandeld.
Het behandelen met politoer komt tegenwoordig bijna alleen nog bij het restaureren van antieke meubels voor, en is deze oppervlaktebehandeling bijna geheel vervangen door lakken of beitsen.

Omdat de praktijk heeft uitgewezen dat een aantal bezoekers van deze pagina informatie zoekt over het repareren van antieke meubels, is een link naar het hieronder weergegeven boek gelegd. Door op het plaatje te klikken, kom je op de pagina met verdere gegevens over dit boek.

Dit fraai geïllustreerde boek van een toonaangevende Engelse restaurateur laat zien welk resultaat te bereiken is met traditionele materialen, gereedschappen en technieken. Aan de hand van verschillende projecten, verdeeld in begrijpelijke stappen met illustraties, worden waardevolle tips gegeven die restaurateurs al generaties lang aan elkaar doorgeven. Met behulp van dit boek kan de lezer vol vertrouwen beginnen met de restauratie van zijn of haar eigen antieke meubel.

Naast het politoeren werden er vroeger nog andere technieken toegepast zoals bijvoorbeeld het vernissen. Voor degene die meer wil weten over het schilderwerk van vroeger, zijn de hieronder afgebeelde boekjes aan te bevelen. In deze boekjes wordt uitvoerig ingegaan op de technieken, begrippen en recepten die rond 1900 werden gebruikt. Door op één van de plaatjes te klikken kom je op de pagina met meer informatie hierover.

French polishing is the name given to the process of coating wood with a solution of shellac dissolved in alcohol. For the full text about this technique see this page.

Politoeren is het aanbrengen van een afwerkingslaag op een houten oppervlak. Deze afwerkingslaag bestaat uit een aantal laagjes schellak. Voor het aanbrengen wordt de schellak opgelost in alcohol, zodat een vloeibare emulsie ontstaat. Deze emulsie wordt niet met een kwast, maar met een politoerprop aangebracht. Deze prop wordt gemaakt van een dot watten, met daaromheen een katoenen of linnen lap.
De alcohol verdampt, en de schellak blijft als beschermingslaag op het hout achter. Wanneer dit goed gebeurd, dan is dit misschien wel de mooiste afwerking van hout, met name van houten meubilair.

Schellak werd in de 16e eeuw in Europa geïntroduceerd. De term French polish, zoals politoeren in het Engels heet, dateert vanaf 1820, toen een Franse meubelmaker het hiervoor omschreven proces ontwikkelde.

GRONDSTOFFEN VOOR POLITOER

Schellak is een harsachtige stof, die ontstaat als afscheidingsprodukt van de lakschildluis (laccifer lacca). Dit insect leeft op bepaalde bomen in met
name India en enkele omliggende landen. Het heeft
een grootte van ongeveer een halve milimeter en
een levenscyclus van zes maanden.

De schellak wordt verzameld door de besmette takjes van de bomen te snijden. In deze vorm wordt het ook wel stoklak genoemd. De schellak wordt van de takjes geschraapd, en daarna met water gewassen, om het zo te zuiveren van restanten van de takjes en andere onzuiverheden. Wanneer deze schellak droog en gezuiverd is, wordt het ook wel korrellak genoemd. Hierna wordt de schellak in canvas buizen gestopt, en boven een oven verwarmd. Eén eind van de buis wordt vastgezet, terwijl het andere eind wordt gedraaid, zodat de gesmolten schellak door het jute wordt geperst.

Deze ruwe gefilterde schellak wordt op koude stenen opgevangen, waardoor dunne schijfjes met een diameter van ongeveer 7 centimeter ontstaan. Dit wordt knooplak genoemd. Deze schellak kan nog onzuiverheden bevatten, maar omdat de schijfjes erg dun zijn, is visuele controle vrij gemakkelijk, en kan hierop gesorteerd worden. Hierna worden de schijfjes verpletterd tot kleine schilfertjes, die onder andere voor het maken van politoer gebruikt kunnen worden.
Tegenwoordig worden grote hoeveelheden schellak op moderne verwer-kingsinstallaties gemaakt, een proces dat vergelijkbaar is met de hand-matige productie, maar dan gemechaniseerd.

De witte en transparante schellak wordt verkregen door de korrellak op te lossen in heet water waar een bijtende stof aan toegevoegd is, en daarna deze oplossing te bleken met chloor. Na het bleken wordt de oplossing met een zuur geneutraliseerd, en kan de schellak bezinken. Zo ontstaat dan de gebleekte schellak. Door het bleken worden de chemische eigenschappen van de schellak veranderd, en moet het binnen 3-4 dagen in alcohol worden opgelost, omdat het anders onoplosbaar wordt.

Schellak bevat een kleine hoeveelheid was, dat afkomstig is van de schildluis. De was is onoplosbaar in alcohol en veroorzaakt troebelheid. De transparante schellak wordt gemaakt door de gebleekte schellak met een uit aardolie verkregen oplosmiddel te behandelen, dat de was maar niet de schellak oplost.

POLITOEREN

Het woord politoer wordt zowel gebruikt als aanduiding van een specifieke substantie, als voor alle poetsmiddelen die op basis van schellak en alcohol zijn gemaakt. Als eigennaam verwijst het naar een bepaalde vloeistof, die gemaakt wordt van in industriële alcohol opgeloste schilfers schellak. Deze politoer bestaat uit 250-300 gram schellak per liter. De gebruikte schellak kan aanzienlijk in kwaliteit en kleur verschillen. De kleur varieert van lichtoranje tot donkerbruin.

Zowel donkere als lichte houtsoorten kan men politoeren, wanneer een lichte tot middelbuine kleurtoon wordt vereist. De van de knooplak gemaakte button polish wordt gebruikt om een meer oranje of goudachtige kleurtoon te krijgen. Is de wens om bij lichte houtsoorten de natuurlijke kleur zoveel mogelijk te behouden, dan kan witte of transparante politoer gebruikt worden.

VOORBEREIDING VAN HET OPPERVLAK

Voorbereiding van het oppervlak voordat met politoeren wordt begonnen is uiterst belangrijk. Zelfs de kleinste onvolmaaktheden, die je bij een behandeling met vernis of houtolie niet zou opmerken, worden door het politoeren juist geaccentueerd.

Het is daarom essentieel dat het te behandelen oppervlak erg fijn geschuurd wordt en goed schoon is. Meubilair dat gerenoveerd wordt, moet vrij zijn van oude waslagen en vetvrij zijn. Hiervoor kan terpentine en fijn staalwol worden gebruikt. Wanneer de oude afwerkingslaag van het meubilair zich in slechte staat bevindt, bijvoorbeeld vol met krassen of vlekken, dan is het het beste om deze laag met een verfafbijtmiddel volledig te verwijderen. Als na deze behandeling het hout nog gevlekt is, kan het met een speciaal houtbleekmiddel worden behandeld.

als het hout een open structuur heeft en er een spiegelglad oppervlak wordt geëist, moeten de nerven eerst met vloeibare pasta worden gevuld. Rustins grainfiller is hier een goed middel voor. Een andere (tijdrovende) methode is het aanbrengen van meerdere lagen politoer. Voordat een nieuwe laag aangebracht wordt, moet de eerdere laag eerst met fijn schuurpapier gladgeschuurd worden. Dit proces herhalen zo vaak als nodig is, totdat alle nerven gevuld zijn.

Wanneer het hout een andere kleur moet hebben, dan kan het voor het politoeren eerst gebeitst worden. Rustins heeft 10 verschillende kleuren beits in haar programma, die met elkaar vermengd kunnen worden, zodat een breed skala van kleuren mogelijk is. Ook kan de grainfiller met deze beitsen ingekleurd worden, zodat vullen en beitsen in één behandelingsfase gedaan kan worden.

Opgemerkt moet worden dat hout alleen in een tint gebeitst kan worden die donkerder is dan de oorspronkelijke kleur. Indien het hout een lichtere kleur moet krijgen, dan is behandeling met een houtbleekmiddel noodzakelijk, waarna het in de juiste kleur gebeitst kan worden.

Gaten en barsten kunnen met een houtvulmiddel gerepareerd worden, maar opgemerkt moet worden dat je dit zult zien, omdat op die plaatsen de structuur van het hout onderbroken is. Dit kan gecamoufleerd worden door met een fijn penseel de gerepareerde plekken iets bij te kleuren.

HET TOEPASSEN VAN POLITOER

Over de kunst van het politoeren heeft altijd een beetje mystieke sfeer geheerst, maar in feite is het een proces dat door iedere handige amateur na wat oefenen kan worden uitgevoerd. Er zijn verschillende traditionele methodes om te politoeren, maar de methode die hieronder beschreven wordt, is vrij eenvoudig en zal zeker het gewenste resultaat opleveren.

Het proces van politoeren bestaat uit het doceren, het aanbrengen en het uitwrijven van de politoer.

In alle drie stappen wordt gewerkt met een politoerprop, die gemaakt wordt van een prop katoenen watten met daar omheen een oude katoenen of linnen lap.

Een oude zakdoek of een stuk laken zou ideaal zijn. De grootte van de politoerprop hangt af van de grootte van de hand en de omvang van het oppervlak dat behandeld moet worden. Een grote prop is geschikt voor bijvoorbeeld een groot tafelblad, maar een kleine prop is weer beter geschikt voor een theetafeltje.


1.   Leg de watten in het midden van de lap, vouw de voorkant van de lap ongeveer 5 cm over de watten, en vouw dan één van de hoeken.

De politoerprop wordt gemaakt door een dot watten te nemen, die ongeveer de grootte van een tennisbal heeft. Deze dot watten wordt dan in de vorm van een driehoek op de katoenen lap uitgevouwen, zoals op de linker foto te zien is.


2.   Vouw nu de andere hoek over de watten, zodat er een punt ontstaat.

Zoals deze foto laat zien, wordt de lap op een zodanige manier gevouwen, zodat een peervormige prop ontstaat.
Het is erg belangrijk dat de onderkant van de politoerprop volkomen glad is en er geen vouwen in zitten. Wanneer er een stuk doek met een naad gebruikt wordt, dan is het belangrijk dat deze naad niet op het wrijfvlak zit.

3.   Draai nu de uiteinden om elkaar heen, zodat de prop de vorm van een schoen krijgt, met een peervormige "zool".

De prop wordt nu voorzichting open gevouwen, zodat de politoer op de watten gegoten kan worden, totdat deze zijn verzadigd.
De politoer moet beslist niet op het werkstuk worden gegoten. Ook moet de prop niet in de politoer gedrenkt worden. Doordat de politoer nu op de watten is gegoten, en straks door de katoenen lap wordt gedrukt, werkt deze lap als een zeef, die er voor zorgt dat door eventuele vervuiling van de politoer er geen krassen ontstaan.

4.   Open nu de prop en giet de politoer op de watten totdat deze verzadigd zijn. Draai hierna de uiteinden weer om elkaar heen.

De lap wordt weer op een zodanige manier om de watten gevouwen, zodat weer een peervormige vorm ontstaat.
Hierna wordt de prop op een stuk hout of karton gedrukt, om een te veel aan politoer in de prop te voorkomen.
Wanneer de politoerprop te nat is, kunnen er kleine rillen op het werkstuk ontstaan, die alleen met schuurpapier verwijderd kunnen worden.

5.  Verwijder de overtollige politoer door de prop op een stuk hout of karton uit te drukken.

Snel nadat met het inwrijven van de politoer is begonnen, zal de prop niet gemakkelijk meer over de oppervlakte glijden. Dit komt doordat het hardings proces van de eerste laag politoer eigenlijk meteen in gang wordt gezet. Door het wrijfvlak van een kleine beetje lijnolie te voorzien, wordt dit probleem verholpen. Dit kan het beste gedaan worden, door met een vinger een druppel olie aan te brengen. Wanneer te veel lijnolie wordt gebruikt, ontstaat een vlekkerig effect, omdat de lijnolie langzamer droogt dan de politoer. Een ander probleem dat zal ontstaan wanneer teveel olie wordt gebruikt, is dat de prop zal gaan zweten.

6.  Breng met een vinger een druppel lijnolie op het wrijfvlak van de prop aan.

Het aanbrengen van het eerste laagje politoer gebeurd door met de prop op en neer over het oppervalk te gaan, zonder veel druk uit te oefenen. Wanneer de prop te weinig politoer achterlaat, moet deze licht met duim en vingers aan de zijkant waorden aangedrukt, zodat er weer wat van deze vloeistop uit de politoerprop wordt geperst.
Bij het politoeren van grote oppervlakten kan het zijn dat de prop tussentijds weer gevuld moet worden, zoals eerder is omschreven.
Kleine oppervlakten moeten eerst enkele minuten drogen, voordat een nieuwe laag wordt aangebracht.
Voorkomen moet worden dat over een nog natte laag wordt gewreven, omdat anders de reeds aangebrachte politoer wordt verwijderd.

Het is mogelijk dat bij hout, dat in de voorbereidingsfase niet gevuld is, bij het aanbrengen van de eerste politoerlaag de vezels gaan optrekken. In een dergelijk geval kan, nadat de politoer uitgehard is, met zeer fijn schuurpapier het oppervlak gladgeschuurd worden.

De volgende politoerlagen worden aangebracht door korte draaiende bewegingen te maken, of door overdwars slagen in de vorm van een acht te maken. Het is belangrijk dat tijdens het maken van deze slagen de prop niet van het oppervlak getild wordt. Dit zal een aftekening geven, die daarna weer moeilijk te verwijderen is. Om dezelfde reden mag de prop ook niet een poosje op het werkstuk stilliggen. De alcohol zou dan de reeds aangebrachte lagen oplossen.
Het werkstuk dus altijd via een van de randen verlaten.

7.  Beweeg de politoerprop in kleine cirkelvormige bewegingen of in de vorm van een acht over het oppervlak.

Zoals eerder gezegd is politoeren het aanbrengen van meerdere laagjes schellak op een houten oppervlak, en dit kan wel tot boven de 20 lagen oplopen. Maar elke keer nadat 4-5 laagjes zijn aangebracht, moet het werkstuk enkele uren uitharden, voordat verder gegaan kan worden.
De politoerprop moet tussentijds in bijvoorbeeld een jampotje bewaard worden, zodat uitdrogen voorkomen wordt.
Om deze zacht en nat te houden, kan een beetje alcohol worden toegevoegd.
Mocht om welke reden dan ook de prop toch hard geworden zijn, dan kan deze worden weggegooid en moet er een nieuwe worden gemaakt.

8.  Bewaar de politoerprop in een luchtdicht afgesloten pot om uitdragen te voorkomen.

Jammer genoeg heeft politoer de neiging om in de nerf weg te zakken. Voordat met het afpolitoeren kan worden begonnen, moet het werkstuk tenminste 24 uur drogen, zodat de politoer kan bezinken en uitharden.
Mochten er na dit droogproces toch oneffenheden opduiken, dan moeten deze eerst weggewerkt worden.

Wanneer het politoeren van de deklagen is afgerond, kan met het afpolitoeren worden begonnen, de laatste fase met als doel een spiegelglad en hoogglanzend oppervlak.

De politoerprop wordt nu gevuld met in alcohol verdunde politoer, en in dit stadium wordt de prop zover uitgedrukt, totdat deze bijna droog is, maar nog wel vochtig. Wanneer de prop op een wit stuk papier gedept wordt, mag deze slechts een lichte afdruk achterlaten.

De politoerprop wordt eerst in snel draaiende bewegingen over het oppervlak gewreven, waarna in rechte lijnen met de draad mee op en neer wordt gewreven.
Hierna moet het oppervlak uitharden, en de laatste stap is het uitwrijven met een politoerprop die alleen een beetje alcohol bevat. De oude prop kan met wat alcohol uitgewrongen worden, totdat deze geen politoer meer in zich heeft. Ook kan voor dit doel een nieuwe prop gemaakt worden.
De politoerprop wordt nu met aanzienlijke druk en met de nerf mee, op en neer over het oppervlak gewreven. Deze handeling zorgt ervoor dat eventuele oneffenheden worden opgelost. Terwijl de prop droogt, ontstaat er een polijstend effect.

Mocht er in welke fase dan ook een gat in het wrijfvlak van de doek ontstaan, dan is het belangrijk dit meteen te verhelpen. Dit kan door een nieuwe lap te nemen, of door de lap zo te draaien, zodat het gat zich niet meer in het wrijfvlak bevindt.

Wanneer het oppervlak van houtsnijwerk is voorzien, is het niet mogelijk om dit gedeelte met een prop te politoeren. In een dergelijk geval kan de politoer met een zachtharen kwast worden aangebracht.

Met name met gebeitst hout gebeurt het vaak dat na het politoeren kleurverschillen zichtbaar worden, vooral wanneer bij grote oppervlakten verschillende stukken hout met elkaar verlijnd zijn.

Het is mogelijk om lichtere stukken donkerder te maken door een pigmentpoeder op aniline basis in alcohol op te lossen, en dit mengsel en dit mengsel aan de politoer toe te voegen. Om rilvorming te voorkomen moet deze gekleurde politoer sterk verdund worden, en in dunne laagjes worden aangebracht.

Zodra de juiste kleur is bereikt, kan met het politoeren verder worden gegaan, zoals eerder is omschreven. Het is mogelijk dat na het aanbrengen van de gekleurde politoer oneffenheden zijn ontstaan. Deze zullen dan eerst gladgeschuurd moeten worden.

Voor iemand die voor het eerst wil gaan politoeren is het raadzaam om eerst te gaan oefenen op een stuk hout, waarvan ook het werkstuk is gemaakt. Door het zo eerst uit te proberen zal ook het hiervoor omschreven proces meer gaan aanspreken.

Het is belangrijk dat het politoeren in een warme, droge en stofvrije ruimte gebeurd.
Wanneer politoeren in een vochtige ruimte gebeurd, dan kan het zogenaamde blozen zich gaan voordoen, een melkachtige verschijning die tijdens het dragen ontstaat. Dit effect moet niet verward worden met het ontstaan van een waas, vergelijkbaar met die op druiven. Dit laatste kan bij het politoeren op elk moment voorkomen, en kan normaliter met een vochtige doek worden verwijderd.

Een opervlak met een satijn- of matglans kan worden verkregen door vloeibare was met staalwol 000 of 00 over het oppervlak te wrijven, of door het oppervlak met puimsteenpoeder te bestrooien en dit met een zachte borstel te borstelen.

© 2004-2007, hout-draaien.com. Alle rechten voorbehouden. Niets van deze website mag zonder schriftelijke toestemming van hout-draaien.com worden overgenomen en of vermenigvuldigd.